Trời đã ban cho, ta cám ơn Trời dù sống thương đau mai mốt chết rồi, trở về cát bụi giàu khó như nhau Nào ai biết trước số ngày sau ông trời sẽ trao…” Giọng hát ồm ồm của mấy ông thổi kèn nghe như tiếng loa trầm rách màng, thế mà tôi nghe như mới, nghe như nuốt từng lời, tưởng như người quá vãng nhẫn tâm tình với mình trước giờ vĩnh biệt
Phải là nhạc cổ điển, nhạc tiền chiến, nhạc trữ tình, lời lẽ ẩn dụ , êm ái như thơ,… Cái goût nhạc ngon lành này đã vô tình(?) vạch ra một ranh giới lù mù giữa cái gọi là nhạc “hàn lâm”, và phía kia là nhạc sến.
Thời sinh viên ai chẳng uống cà phê nghe nhạc, mà nghe nhạc gì mới được. Bản này tôi đã nghe sơ sịa ở đâu đó rồi. Tiệc cưới thì ầm ĩ, tưng bừng, hát hò,… khỏi nói.
Mắt tôi chợt sáng lên khi đọc thấy tin Út Trà Ôn vừa ký contra ba bốn chục vạn gì đó với một gánh hát. Người thích nhạc sến cũng nhiều, người xem thường nó cũng không ít, dù ngầm không nói thẳng ra. Cái sĩ diện (hão) của thằng tự cho mình là trí thức coi vậy chứ bự lắm. ” ( Mùa xuân của mẹ – Trịnh Lâm Ngân) Nghe cái giọng rên rẩm là biết thằng con này… dóc tổ.
LTS: Tác giả Vũ Thế Thành, một nhà nghiên cứu khoa học – cái thế giới của lý sự, bắt đầu mê nhạc sến từ nửa sau những năm 70 thế kỷ trước, khi còn khá trẻ. Tết nhất khỏi đi khách và cũng khỏi tiếp khách, nằm nhà đọc sách cho khỏe.
Càng xỉn càng hát nhạc sến, hát không giấu diếm, hát ham, hát như thể chỉ còn cá nhân chúng nó trên đời.
Như thế tôi vẫn còn thua xa những người thích nhạc sến từ thưở đầu đời cho đến hết… đời. Cải lương dính với tuổi thơ tôi như vậy đó, chẳng yêu chẳng ghét. Nhạc sến cũng như nhạc “hàn lâm”, có bài hay, có bài không hay, tùy theo cảm nhận của mỗi người. Như vừa ăn thua giả bộ gì đó, tôi dừng chân dựa tường nghe đến hết bản nhạc: “…Có ai ngồi đếm mùa nhung nhớ, nỗi niềm đầy lại vơi, mỗi mùa tiễn một người…” ( Nỗi buồn gác trọ – Mạnh Phát (?) Nỗi buồn gác trọ làm tôi can hệ đến một bản nhạc khác (không nhớ tựa đề), lỗ mỗ vài câu thế này: “…Em biết thân em phận gái nghèo hèn, mà lỡ thương xót ai rồi, cầm bằng như áng mây trôi…” Chuyện tình vỡ vạc vì thân phận giàu nghèo, giai cấp có đầy ở trong cuộc sống này, và nỗi đau được giãi tỏ qua tiếng nhạc bằng tiếng nói đời thường dù hơi thiếu chất thơ một tí, thì liệu có nên lãnh đạm chỉ vì nó là nhạc sến ? Ca sĩ Hương Lan Ảnh: TL Nhạc Việt nhiều khi nghe hoặc do ca từ.
Đường xưa lối cũ, có tiếng tiêu, tiếng tiêu ru lòng ai…” Bà ca sĩ Kim Anh này cũng lạ, càng già giọng hát càng ấm, càng buồn… Bài hát này của Hoàng Thi Thơ có đoạn: “…Khi tôi về, nghẹn ngào trong nắng, Tưởng gặp mẹ tôi rưng rưng đứng đón con về, ai ngờ mẹ tôi ra đi bên kia cuộc thế Không lời từ ly rốt cục trước khi phân kỳ Chạnh lòng thương nhớ…” Hai chữ “động lòng…” bất chợt chùng xuống, thả ra thật nhẹ, nhẹ như hơi thở… đã làm “người hùng” ngã ngựa : nước mắt rơi đêm giao thừa.
Một khi bắt nhịp được với lời ca tiếng nhạc của nhau, thì sự chia sẻ có thể bắt đầu. Đó là hành trình vượt qua nỗi… “sợ hãi”, nói thẳng ra là vượt qua cái hèn, cái sĩ diện dỏm của một thằng trí thức dỏm. Trơn vài lần, tôi về xóm, họp bè bạn, hãnh diện tuyên bố trưa chủ nhật này sẽ dẫn chúng đi xem phim Ben Hur với chiếc vé.
Chú rể là Việt kiều, lúc đó trạc ngoài 40, không biết đã qua đò lần nào chưa, không tiện hỏi.
Thần. Bọn chúng hẳn nhiên chẳng bỏ qua nhịp để chế diễu
Bìa một số ấn bản ca khúc trước 1975. Và trong tình huống cụ thể nào đó, những lời lẽ đơn sơ đó ngấm ngay vào tâm hồn người nghe, mà khỏi cần tưởng tượng hay suy diễn thêm cho phiền toái. Nó như một chiếc cầu nối để tôi mơ mộng nhiều thứ. Tôi được mời đi dự đám cưới.
Tối giao thừa, một đĩa trái cây, vài cành hoa ngắt dưới vườn, thắp nén nhang trên bàn thờ mẹ… Thế là đủ. Giao thiệp với đám nhóc gần đó, tôi cũng biết thêm vài mánh xem cọp, chẳng hạn chỉ cần mua một vé, một thằng vào trước, rồi lẩn ra góc rạp đưa vé đã xé cho thằng khác, có sẵn cái cùi vé vất đi, dán sơ xịa vào, rồi tỉnh bơ chìa cho ông soát vé vào rạp, rồi lại nối tuồn vé cho thằng sau….
Tôi bên nhà gái, nên vào bàn tiệc kính nhi viễn chi, ăn uống từ tốn, nói năng từ tốn cho phải phép. Đang có nhiều bàn bạc về nhạc sến, chúng tôi trích đăng thiên tự sự này từ cuốn sách mới xuất bản của NXB Hồng Đức Những thằng già nhớ mẹ … Vũ Thế Thành là hợp tác viên của SGTT từ những ngày đầu, giữ mục tham mưu kỹ thuật với bút danh Khương Duy.
“Người từ ngàn dặm về mang nỗi sầu…” ( Thu sầu - Lam Phương) Một thằng nhóc 8 - 9 tuổi mơ số tiền lớn cỡ cát xê danh ca Út Trà Ôn thì hơi không thông thường. Gần cuối bữa tiệc, những người ở bàn bên cạnh, chắc đều là bạn chú rể, đứng lên, nâng ly và hát, cả cô dâu chú rể cũng hát, không đàn không trống, họ hát theo nhịp cái muỗng gõ vào ly: “…Một mai qua cơn mê, xa cuộc đời bập bềnh tôi lại về bên em…” Họ hát đồng ca, nhớ gì hát nấy, nương lời nhau mà hát.
Nhạc sĩ Y Vũ nức tiếng với bài Tôi đưa em sang sông. Trời ơi! Vé xi nê chỉ có 3 đồng, và như điện xẹt, tôi ư ử vài câu vọng cổ, rồi bỗng mộng mơ mình thành kẹp cải lương mà không cần biết hò xự xang xê cống ra sao, cũng chẳng cần biết giọng ca mình là cái thá gì.
# Đám đông, nhưng vẫn chỉ là cái nhìn từ trên xuống. Ảnh: TL Tôi chưa hề ngộ ra rằng nhạc sến hay. Hốt nhiên tôi thấy náo nức buột miệng hát theo: “…Tình người sau cơn mê vẫn xanh, dù bao tháng năm đau thương dập vùi…” Một kiểu cách chúc mừng đám cưới ý nghĩa quá! Lời ca giản dị, không công thức, không sáo ngữ, không một ban nhạc hoành tráng nào, và không một siêu ca sĩ nào theo kịp… ngôn ngữ điêu luyện nhiều khi bưng bít một cái gì đó không thực, không chừng gọi đó là “sến trí tuệ” cũng được.
Mấy bà mẹ đơn giản như dòng sữa, là lời ru, bóng mát, là vườn rau, trái dừa,… Nói triết lý cao siêu quá mấy bà mẹ không hiểu, mà có hiểu cũng không thấy thoải mái, vì lòng mẹ đầy bản năng, đơn sơ như con gà mẹ xù cánh cho lũ gà con ẩn náu trước diều hâu. Nhạc hiệu của chương trình lựa chọn ca sĩ mỗi sáng Chủ nhật tại rạp Quốc Thanh: “ Trời hôm nay thanh thanh, gió đưa cành mơn man tà áo …”, đã lâu lắm rồi không nghe, mà sao vẫn nhớ, nhớ cả lúc đó mặc quần cụt, cầm khúc bánh mì, vừa gặm, vừa nghe radio, vừa hát theo cơ mà… Thế thì việc gì tôi phải úp úp mở mở, nửa phủ nhận, nửa dấn.
Sự trộn lẫn này khó bóc tách. Đối với tôi, cải lương hay nhạc sến là cả một khoảng trời ký ức chẳng thể chối bỏ, đã nằm sẵn đâu đó trong tâm thức rồi, khỏi cần phải ngộ hay chưa ngộ. Nhạc sến và cải lương có quan hệ mật thiết, chẳng phải người ta nói là tân cổ giao duyên đấy sao! Tôi không yêu cũng không ghét cải lương hay nhạc sến
Âm nhạc là món ăn tinh thần, vấn đề là có hợp khẩu vị hay không mà thôi. Ca từ trong nhạc sến mộc mạc, giản dị, cũng trời trăng mây nước, nhưng không nhiều ẩn dụ, nghe là hiểu, khỏi cần phán đoán.
Bài Lòng mẹ của Y Vân, do vậy vẫn được xem là bản nhạc về mẹ kinh điển được mọi người ưa thích, kể cả những… bà mẹ cũng thích bài đó, chứ chưa hẳn đã là Huyền thoại mẹ hay Ca dao mẹ của Trịnh Công Sơn.
Cũng chỉ là những bản nhạc xưa thôi, có bản nghe quen, có bản lâu lắm rồi mới nghe lại, và đến bản Đường xưa lối cũ : “.
Đội kèn Tây được mời đến để thổi nhạc vào lúc di quan đã chơi bài Trở về cát bụi của Lê Dinh. Huých mình mê nhạc sến chẳng phải là chuyện dễ dàng. Con hẻm nhỏ ngoằn nghèo còn đọng những vũng nước mưa. Tôi vớ đại tờ báo Kịch Trường của bà chị, đọc dối để xua đi nỗi buồn.
Tôi thường lê la ở rạp Văn Cầm gần cầu Kiệu, thấy anh chị nào quởn quởn là lẩn theo như em út vào xem ké. Nhưng đó là duyên do gần, chứ duyên cớ sâu xa là tôi bị nhiễm cái máu giang hồ lục tỉnh. Cảnh huống dưới đây là giọt nước tràn ly khiến tôi nhảy vọt qua nỗi “sợ hãi”. “…Người ơi xin nhớ cát bụi là ta, mai này chóng phai…” Trịnh Công Sơn cũng có bản nhạc “ Cát bụi ” với lời lẽ hoa mỹ đầy tính triết học hơn nhiều, nhưng tôi phải thu hết can đảm để thúc rằng, bài Trở về cát bụi của Lê Dinh đã thấm vào người tôi nhiều hơn.
Chợt nhớ đến đám bạn, sau 75, bỗng ào ào lấy vợ lấy chồng để gọi là “thích nghi với tình thế”, hay chờ ngày ra đi. Cung cách giả tạo như thế không thể phân bua cho nỗi lòng thực. Ca từ của nhạc Beatles hay Abba nếu dịch ra tiếng Việt thì nghe chán phèo, nhưng âm điệu của nó lại nghe rất hấp dẫn, chả thế mà nó được cả triệu triệu người trên thế giới chuộng, hẳn là vì nhạc chứ không phải vì lời.
Năm ngoái là cái Tết trước tiên không có bà. Thời kì làm tôi chai mặt, lì đòn hơn để khẳng định rằng mình thích nhạc sến, và cũng thời gian, khoảng hơn chục năm sau, tôi thấy bạn bè tôi, những kẻ từng mai mỉa tôi về nhạc sến, mỗi lần đi hát karaoke chúng lại chọn nhạc sến.
Thế là cả lũ bị điểm mặt từng tên, thất bại ê chề… Trưa chủ nhật nằm chèo queo trên căn gác gỗ, gặm nhấm nỗi hờn quê độ với bè bạn, ê ẩm cả người. Chưa ai qua nổi Hương Lan với giọng hát da diết ở bản nhạc này cả.
Xin lỗi! Nhạc sến có giá trị riêng của nó, mà không cần đến bất kỳ một chiếu cố nào cả. Cô dâu chú rể lăng xăng bàn này bàn nọ.
Tôi cũng… ngượng, mặc dù đã cố giảng giải (để chữa thẹn) rằng, chả hạn “… Nếu vì tình ái, Lan có tội gì đâu, sao vướng vào sầu đau…” là câu hay nhất của bài hát Chuyện tình Lan và Điệp
Hôm đó ban nhạc đang chơi đột dừng thổi và cả chục tay nhạc công bỗng cất tiếng hát. Căn nhà ở Sài Gòn quá nhiều ký ức quen thuộc làm tôi… ngại. Gà tây nhúng sữa, kẹp phô mai đút lò chắc gì đã bắt mồi hơn cá lóc nướng trui? Vũ Thế Thành - Vết ngứa trong tim - Sến già nam - Cảm thức về dòng ca khúc bolero Việt. Chữ ‘sến’ ngụ ý chê bai diễu cợt một hình thức thanh minh nào đó: “Thằng này ăn mặc ‘sến’ quá!”, và người ta cũng có thể nói: “Thằng này ăn mặc ‘cải lương’ quá!” Theo cách hiểu đời thường, chữ ‘sến’ đồng nghĩa với ‘cải lương’.
Vàng thiệt đâu sợ lửa. Taupin) hay bản Papa của Paul Anka. Nói đáng ra, hồi đó tôi mơ hồ thấy nhạc sến cũng không tệ, chỉ có điều không dám nói làm bộ làm tịch đó với ai.
Nhạc và lời cấu thành bản nhạc khó tách rời. Tôi mở nhạc, nhâm nhi ly rượu vang đón giao thừa. Hãy nghe một anh chàng xa nhà, Tết không về quê được, nhớ mẹ thế này: “…Giờ đây chắc mẹ già tóc bạc nhiều Sớm chiều vườn rau vườn cà, Mẹ biết nhờ vào tay ai?.
Tương tự, Dạ cổ hoài lang mà được hát với giọng opera thì chắc trời… sập.
Hiện giờ nghe lại, vẫn thấy phê, vẫn thấy gần gũi trong từng cách xử sự của đời người.
Y mà có về được, ôm bà già một cái, biểu diễn cái màn quét nhà, rồi thì mắt trước mắt sau lẻn đi chè chén với chúng bạn. Nghe đâu khi xỉn người ta quên mất mình đang mặc áo vest đeo cà vạt.
Ca sĩ Đàm Vĩnh Hưng minh họa trong bài Nỗi buồn gác trọ. Một buổi khuya lạng quạng về nhà trong cơn say, tôi chợt nghe văng vẳng, giọng hát của ai đó: “ …Có người con gái buông tóc thề, Thu về e ấp chuyện vu quy…” Bài hát đúng là sến, giọng hát cũng sến, nhưng đã làm tôi ngẩn người… Cái ảm đạm kinh viện của đống sách triết học, chỉ muốn với tay lên cõi trên, khiến tôi dửng dưng với chút tâm can giản dị và vô cùng đời thường của một thiếu nữ.
“…Sống trên đời này, người giàu sang cũng như người nghèo khó. Nhạc Việt có chất thơ, có vần có điệu, có nhẽ do ảnh hưởng ca dao hay hát cô đầu chăng ? Vần điệu của ca từ có thể đưa đến ý, đến nhạc, để rồi vần điệu đẻ ra nỗi lòng, chứ chưa chắc nỗi lòng đẻ ra vần điệu.
Phó hết việc nhà, tôi chuồn lên nhà Đà Lạt một mình. Đụng tới ‘cải lương’ là tôi thấy… phiền, dù sao đó cũng là ký ức của một thời hào hiệp. Ca sĩ sến cho dù có hát nhạc “hàn lâm” thì vẫn là… sến (thứ thiệt), khi mà giọng hát phải cố gào thét cho khàn ra. Âm nhạc cần có sự đồng cảm, từ người sáng tác, người chơi nhạc, người hát và người nghe
Cách nay đã lâu, tôi đi dự đám tang của người thân. Nỗi buồn hoa phượng của Thanh Sơn Ảnh: TL Năm tháng trôi qua, ở cái tuổi xem xi nê không còn nô nức đứng dậy vỗ tay nữa, tôi xoay qua nghe nhạc lãng mạn. Nhưng cho dù thế nào, có một đề tài không ai dám cà khịa xem thường, đó là những bản nhạc nói về mẹ.
Cả bọn phấn khởi, bàn tán, và mến mộ. Một đàng là của giới có học, thưởng thức thiện nghệ. Tịt ngòi. Có tiền, tôi sẽ bao cả bọn đi xem xinê, không chỉ một lần mà nhiều lần, bao cả bè bạn bà con của chúng luôn, sẽ mua đậu phộng da cá mang vào rạp ăn vặt, mua cả hạt é, xi rô đá nhận để giải khát,… Cứ thế và cứ thế tôi chìm vào giấc ngủ trưa với giấc mơ hào hiệp.
Có lần ngồi nhấm nháp cà phê với một bậc đàn anh, thuộc loại tài giỏi, trí dũng song toàn, tôi buột miệng: “ Khi tình nhân tôi khóc ” của Trần Thiện Thanh nghe cũng không đến nỗi… Ông huynh trưởng phán lạnh ngắt: “Tớ không hiểu tại sao Sĩ Phú lại hát bản này”. Nếu nghe nhạc không lời, mà trước đó chưa hề biết lời của bản nhạc, thì nhạc Việt nghe hơi… khó một tí.
Miếng trầu đưa ra chưa kịp quết vôi, không có duyên để chia sẻ đề tài này. Ca sĩ Hương Lan, trong một cuộc phỏng vấn về nhạc sến đã bực bội: “…Cũng như từ “cải lương” vậy, đó là một loại hình nghệ thuật, sao mọi người có thể tùy tiện sử dụng mỗi khi muốn chê cái gì đó (sao sến quá, sao cải lương quá).
Nhạc Tây dường như thiên về nhạc hơn lời, và không phải bản nhạc nào của Tây cũng có ca từ hay như bài Sacrifice của Elton John (lời B. Không dám trung thực với chính mình không gọi là dỏm thì gọi là gì ? Vấn đề là thời kì, sớm hay muộn công khai nhấn giá trị vốn có của nhạc sến.
Nhạc sến là vậy đó, nhưng ca sĩ sến thì khác. Câu chuyện cũng hơn 30 năm trôi qua rồi… Những năm sau này đi hát karaoke với bè bạn, tôi thường chọn nhạc sến. Những năm sau 75 lắm chuyện đổi đời. Ca từ trong nhạc Trịnh Công Sơn cứ ngắt câu chấm xuống hàng là thành bài thơ.
Tôi xem đó là sự cợt, khinh thường và thoá mạ rất tệ hại, nếu không nói là vô văn hóa…” Bà Hương Lan à, xin đừng nóng… Nhạc sến hay cải lương hiểu theo nghĩa tốt đẹp thì nó vẫn tốt đẹp.
Tôi. Đàng kia của giới bình dân, lời lẽ giản dị, phơi bày, âm điệu dễ nghe, dễ hát, thường là điệu Bolero, Rumba, Habanera,. Ảnh: TL Coi cải lương thì tôi có dịp đi “ăn theo” mấy bà chị, nhưng xem xi nê, dù xoay sở cách mấy tôi cũng đành phải coi… cọp. Tôi có cảm tưởng như một người trong cặp uyên ương này, hoặc cả hai, vừa vượt qua sóng gió nào đó để đi đến ngày bữa nay. Buồn thay! Một thằng em với điệu bộ lúng túng của kẻ phạm tội lần đầu đã làm hỏng chuyện, không qua mặt nổi ông soát vé ngô nghê nhất.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét